علمی - پژوهشی-تحقیقی-فرهنگی

1- خصوصیات جغرافیایی و اقلیمی شهر

شهر سلطانیه به عنوان مرکز بخشی به همین نام در 38 کیلومتری جنوب شرق شهر زنجان (بخط مستقیم) و در 5 کیلومتری جنوب جاده ترانزیت زنجان -  قزوین واقع شده است . سلطانیه در طول جغرافیایی 48 درجه تا 47 تا48 دقیقه طول شرقی و 36 درجه 26 تا27 دقیقه عرض شمالی در ناحیه مرکزی متمایل به غرب استان زنجان واقع شده است. در این خصوص حمداله مستوفی می نویسد «...طول از جزایر خالدات(فد) و عرض از خط استواء (لط)...» است[1]

ارتفاع متوسط این شهر از سطح دریا حدود 1780 متر می باشد. بررسی موقعیت عمومی شهر نشان میدهد که این شهر از نظر توپوگرافی روی اراضی هموار دشت سلطانیه بین دو رشته کوه موازی زنجان با جهت شمال غربی – جنوب شرقی واقع شده است. پنهای دشت تقریبا 19 کیلومتر است. و عارضه توپوگرافی خاصی بران حاکم نیست.فاصله شهر از کوههای جنوبی (سلطانیه) 7 کیلومتر و از کوههای شمالی (طارم) 12 کیلومتر می باشد .در کنار هم بودن دشت و کوه وضعیت اقلیمی خاصی را در سطح محدوده شکل داده است. بررسی موقعیت خصوصی شهر سلطانیه نشان می دهد که شهر از نقطه نظر ارتباطی در چهار راه ارتباطی ابهر – زنجان(شرق-غرب) و اببر –  قیدار (شمالی-جنوبی) و از نظر تاریخی در کنار بزرگترین گنبد اجری جهان و از نظر طبیعی در جنوب چمن سلطانیه واقع گردیده است.

 

 

1-1- درصد شیب

بر اساس طرح کالبدی ملی ایران ، شیب به 5 طبقه بدین شرح طبقه بندی شده است:

1)0-3 در صد 2)3-8  3)8-15، 4)15-30 درصد،5)30 در صد وبیشتر که شهر سلطانیه در شیب 0-3 درصد قرار گرفته است.

 

1-2- جهت شیب

شیب شهر از جنوب غربی به شمال شرقی می باشد و نوسان شیب در این شهر چندان زیاد نیست و بطور متوسط حدود 6/0 درصد می باشد که در بعضی از نواحی حتی به حد صفر نزدیک می شود . حداکثر میزان شیب شهر در جنوب غربی ان به حدود 8/0 در صد می رسد با توجه به شیب نسبتا کم سلطانیه در قسمتهایی از شهر مشکل دفع آبهای سطحی وجود دارد. آب های سطحی به تبعیت از شیب حاکم بر شهر وخط القعرهای موجود به سمت اراضی کشاورزی در سمت شمال شرقی شهر (چمن سلطانیه) زهکشی می شود.

 

1-3- روانگرایی (Liquefaction)

از جمله عوامل جغرافیایی مهم محدود کننده توسعه شهر روانگرایی خاک است. [2] از عوارض بال بودن روانگرایی می توان به بیرون زدن آب لای ماسه از شکافهای ایجاد شده در سطح زمین ، نشست ،چرخش نا متقارن سازه ها و همچنین قطع شریانهای حیاتی اشاره کرد . طبق نقشه پهنه بندی قابلیت روانگرایی،(تهیه شده توسط موسسه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله ) کشور ایران از نظر قابلیت روانگرایی ،چهار پهنه بدین شرح؛قابلیت روانگرایی زیاد، متوسط،کم و بدون قابلیت وجود دارد.

بخش عمده گستره شهر بر روی پهنه با روانگرایی کم قرار دارد و نواحی شمال شرق شهر با پهنه قابلیت روانگرایی متوسط بر خورد میکند. که این امر میزان تخریب را در زمان وقوع زلزله به طور محسوس افزایش می دهد. با ملاحظه نقشه خاک روشن می گردد .که بخش قا بل توجهی از محدوده با روانگرایی متوسط با سری خاک چمن سلطانیه (که سطح آب زیر زمینی در ان بالا میباشد) منطبق است. لذا توسعه شهر به این جهت با مشکل روبروست.

 

1-4-مسائل کلی زمین شناسی

منطقه مورد مطالعه قسمت مرکزی چاله ابهر – زنجان را شامل می شود. کوههای جنوبی شهر سلطانیه به همین نام مدل پیچیده ای از قطعات متعدد حاصل از گسل را نمودار ساخته و منطقه ای گسلی طولی و مهمی را دنبال می کند که در ان سنگهای تا سن پر کامبرین روی سازند دوره سوم رانده شده اند . کوههای شمالی شهر سلطانیه به نام طارم بصورت یک برجستگی یکپارچه است و توده های وسیع نفوذی (گرانیت)وتوفهای سبز ائوسن اسکلت اصلی ان را تشکیل می دهد.

 

1-5- رسوبات منطقه

رسوبات زمین شناسی که دراین حوزه ظاهر شده اند به ترتیب سن به شرح زیر می باشد:

سازند کهر ، بایندر(( PEK ، سلطانیه  ، باروت  ، لالون ( ، میلا (Em) ، روته (Pr) ، شمشک (js) ، دلیچای (Jx) ، لار (J1) ، کرج E1k ، واحد (کنگلومرا) QC-PI ، ورسوبات آبرفتی دروان چهارم (کواترنر).

رسوبات دوران چهارم بصورت آبرفتی تقریباً تمام پهنه دشت سلطانیه را در بر گرفته است. این رسوبات بستر استقرار سکونتگاههای منطقه بویژه شهر سلطانیه بوده و این شهر بر روی رسوبات یاد شده استقرار یافته است .

 

1-6- زمین شناسی اقتصادی منطقه

کوههای طارم در شمال شرق محدوده به عنوان خاستگاه اندیس های مس و سنگهای تزئینی گرانیتی می باشند . کوههای سلطانیه به عنوان خاستگاه کانسارهای سیلس ( تاپ کوارتزیت ها ) و فلزات نادر و مس مطرح می باشند وجود گرانیت در کوههای طارم ، عبور باند سیلیس از کوههای سلطانیه ، وجود ذخائر عظیمی از فلدسپات سیلیس و ذخائر آهک و رس فراوان می باشد .[3]

 

 

1-7- جنس خاک

بافت خاک در این منطقه از متوسط تا خیلی سنگین متغیر است . قابلیت نفوذ در منطقه به استثنای چمن سلطانیه ( که قابلیت نفوذ آهسته دارد ) متوسط است . در این منطقه محدودیت شوری و قلیائیت جز اراضی پست ( چمن سلطانیه دارای مقدار کمی شوری و قلیائیت است ) در پهنه های دیگر وجود ندارد . قابلیت هدایت الکتریکی خاکها کمتر از 2 میلی موس بر سانتیمتر است . زهکشی در محدوده ( جز قسمت اراضی پست که سطح آب زیر زمینی بالا و گاهی تا یک متر می رسد ) خوب است خاکهای این ناحیه از نقطه نظر منشأ پیدایش جز گروه خاکهای براون و براون آهکی و خاک چمنی نیمه مرطوب ( خاکهای حوالی شهر ) و خاکهای آهکی به شمار می آیند . طبق کلاس بندی ششگانه مؤسسۀ تحقیقات خاک ایران شهر سلطانیه بر روی خاک درجه یک قرار گرفته است و از تمامی جهات با محاط گردیده است .

 

1-8- قابلیت اراضی

طبق نقشه قابلیت اراضی، شهر سلطانیه بر روی دشت دامنه ای با شماره واحد 1/4 واقع شده است که برای زراعت آبی و درختکاری نسبتاً مناسب می باشد . و از سمت غرب نیز با واحد شماره 2/4 احاطه گردیده است که تقریباً ویژگی های همان واحد 1/4 را دارد . از این رو شهر از هر چهار جهت بواسطه خاک هایی احاطه گردیده است که از نظر بهره برداری کیفیت عالی دارد.[4]

 

1-9- تکتونیک

ناحیه مورد بررسی بخشی از کوههای سلطانیه به درازای 150 و پهنای 10 تا 12 کیلومتر می باشد که از دیدگاه تکتونیک دنباله بخشهای شمال غربی واحد زمین ساختی ایران مرکزی به شمار می آید گسل های طولی نسبتاً  فراوان در روند کوههای سلطانیه پدیدار است . این گسل ها به موازات طاقدیس ها و ناودیس ها در راستای شمال غربی –  جنوب شرقی قرار دارند.

 

1-10- زلزله

بر اساس نقشه پهنه بندی خطر لرزه خیزی از سری مطالعات پژوهشگاه بین المللی زلزله ، شهر سلطانیه در منطقه ای واقع گردیده که خطر نسبی زلزله در آن بالا می باشد . گسل های اصلی موجود در محدوده مورد مطالعه بقرار زیر شرح داده است :

گسل سلطانیه : گسل فشاری سلطانیه گسلی است با درازای حدود 140 کیلومتر و راستای شمال غربی – جنوب شرقی که از فاصله 8 کیلومتری جنوب و جنوب غربی شهر سلطانیه می گذرد . جهش فشاری گسل سلطانیه ممکن است در شکل گیری فرو نشست ابهر – زنجان نقش داشته باشد .

گسل زنجان : گسل زنجان با موازات مسیل ( زنجان چای ) از یک کیلومتری جنوب روستای خیرآباد و یوسف آباد در شمال غرب شهر سلطانیه عبور کرده و قبل از رسیدن به محدوده خود شهر پایان یافته است .

گسل تبریز : شکستگی ای که گسل تبریز را بوجود آورده است از گودال ( دشت ) زنجان – ابهر شروع و با امتداد شمال غرب تا رشته کوههای شمال تبریز ( مورو –  میشو ) و از آنجا تا شمال غرب آذربایجان و قفقاز ادامه می یابد.[5]

 

1-11- لرزه خیزی تاریخی

در مورد زمین لرزه های تاریخی تنها دو زمین لرزه مربوط به شهر سلطانیه ذکر شده که یکی در سال 1803 به وقوع پیوسته و آنرا به گسل سلطانیه ربط می دهند که در اثر این زلزله کل شهر به استثنای گنبد سلطانیه ، مقبره چلپی اوغلی و ملا حسن کاشی به زیر آوار رفته که پا بر جایی این بناها به علت معماری این بناها بوده است و زلزله دیگر در سال 1900 به وقوع پیوسته که خسارات زیادی را به سلطانیه وارد ساخته است .

 

1-12- زلزله های معاصر (1900-2006)

از جمله زمین لرزه های که در محدوده مطالعاتی به وقوع پیوسته زلزله 27/12/1990 در شمال شرق سلطانیه می باشد که با شدت 7/4 در مقیاس ریشتر اتفاق افتاده است . کانون این زمین لرزه در 5/14 کیلومتری شمال شرق شهر سلطانیه در دامنه ارتفاعات طارم نزدیکی روستای بویین به ثبت رسیده است .

از دیگر زمین لرزه هایی که کانونش به شهر نزدیک می باشد. می توان به زلزله 28/9/1998 اشاره کرد که کانون آن در 16 کیلومتری شمال غرب شهر سلطانیه ثبت شده و شدت آن 7/4 در مقیاس ریشتر بوده است. زلزله طارم – منجیل و بویین زهرا نیز که از بزرگترین زمین لرزه های ایران هستند از سلطانیه فاصله زیادی ندارند.

 

1-13- آبهای زیر زمینی

منطقه سلطانیه از نظر وضعیت منابع آبهای زیر زمینی در وضعیت مطلوبی قرار دارد. و جزو آبهای بی کربناته می باشد . در شهرستان ابهر به دلیل استفاده بی رویه از منابع آبهای زیر زمینی ، هم اکنون حفر چاه های آبی در محدوده شهرستان ابهر ممنوع می باشد.

 

1-14- مسائل هواشناسی

از آنجائیکه شهر سلطانیه فاقد هر گونه ایستگاه هواشناسی اعم از ایستگاههای سینوپنتیک و کلیماتولوژی می باشد لذا جهت بررسی ویژگیهای اقلیمی این شهر از آمار و اطلاعات ایستگاه روستای خیرآباد (نزدیکترین ایستگاه به شهر سلطانیه) استفاده گردیده است .

 

            جدول (3-1) مشخصات ایستگاه مورد استفاده جهت بررسی مسائل هواشناسی

نام ایستگاه

عرض جغرافیایی

طول جغرافیایی

ارتفاع از سطح دریا

نوع ایستگاه

خیر آباد

31 36

47 48

1780

کلیما تولوژی

مأخذ : سازمان هواشناسی استان زنجان

بر اساس آمار ایستگاه خیرآباد مقدار بارندگی سالانه 1/264 میلی متر می باشد که به ترتیب حداکثر به حداقل 05/38 درصد آن در بهار 26/29 درصد آن در زمستان و 77/23 درصد در پاییز و 97/8 درصد آن در تابستان می بارد.

بر مبنای داده های ایستگاه فوق الذکر این منطقه دارای تابستان گرم و معتدل و زمستان های سرد می باشد و از نظر طبقه بندی آمبرژه جز اقلیم خشک سرد قرار می گیرد . همچنین طبق پهنه بندی اقلیمی کسمایی منطقه سلطانیه جزو گروه 2 و زیر گروه 2 قرار دارد به عبارتی دارای زمستان های بسیار سرد و تابستان های معتدل می باشد .

 

نمودار (3-1) اقلیم نمای آمبرژه و نحوه استقرار مناطق

 

1-14-1- دما

بنا بر بررسی های آماری ( سالهای 84-1375 ) از نقطه نظر دما حداکثر مطلق دما در این منطقه 42 درجه سانتی گراد بوده است و متوسط درجه حرارت از ماههای آبان تا فروردین همواره پایین تر از 10 درجه سانتی گراد می باشد و میانگین دمای این منطقه در دوره آماری فوق الذکر در طی ماههای مختلف سال هیچگاه بیشتر از 9/21 درجه سانتی گراد نبوده است حداکثر درجه حرارت در این محدوده در ماههای تیر و مرداد و حداقل ان در ماههای دی و بهمن می باشد. درجه حرارت در زمستانها عموما زیر صفر با متوسط حداقل مطلق 12- و در تابستان ملایم تا نسبتا گرم با متوسط حداکثر مطلق 8/31 درجه سانتی گراد می باشد در دوره آماری فوق میانگین حداقل و حداکثر سالیانه به ترتیب 2 و 2/17 درجه سانتی گراد و میانگین سالیانه دما 6/9 درجه سانتی گراد بوده است بر اساس این آمار بیشترین میزان متوسط دمای ماهیانه مرداد ماه (9/21 درجه سانتی گراد ) و کمترین آن در بهمن ماه (5/3 درجه سانتی گراد ) می باشد.

 

جدول (3-2) میانگین حرارت و بارش ماهانه ایستگاه خیرآباد

موضوع

اسفند

بهمن

دی

آذر

آبان

مهر

شهریور

مرداد

تیر

خرداد

اردیبهشت

فروردین

میانگین حرارت ماهانه

9/1

6/3

9/1

5/1

6/6

1/13

5/18

9/21

2/20

3/18

3/12

2/7

میانگین بارندگی ماهانه

2/28

6/28

5/20

3/27

2/29

3/6

9/3

6/4

2/15

15

37

5/48

مأخذ : سازمان هواشناسی استان زنجان 84-1375

 

 

نمودار (3-2) کلیما گراف ایستگاه هواشناسی خیرآباد (سلطانیه)

مأخذ : محاسبات نگارنده بر مبنای کتاب هیدرولوژی کاربردی

 

طویل بودن کلیما گراف ایستگاه هواشناسی خیر آباد ( سلطانیه ) نشان دهنده تغییرات نسبتاً شدید دما در طول سال و عرض کم آن بیانگر تغییرات کم بارندگی در ماههای مختلف سال است .

 

1-14-2- رطوبت نسبی

طی دوره آماری 10 ساله در ایستگاه خیر آباد میزان متوسط رطوبت نسبی حداقل 41 درصد در مرداد ماه و حداکثر آن 73 درصد در ماههای آذر و دی بوده و متوسط سالیانه آن 65 درصد می باشد متوسط رطوبت نسبی ماهیانه از 41 تا 75 درصد بوده و حداکثر رطوبت نسبی 88 و حداقل آن 21 درصد بوده است .

 

 

1-14-3- یخبندان

با توجه به جدول ذیل به استثنای ماههای خرداد تا شهریور سایر ماههای دارای روزهای یخبندان می باشد که خطرات جاده ای را دو چندان کرده و فعالیت های مختلف را مختل می کند. بطوری که 39 درصد مدت سال منطقه در یخبندان به سر می برد که فعالیتهای شهر سازی را محدود ساخته و عمر مفید مصالح را می کاهد. همچنین از نظر ارتباطی منطقه بیش از دوره گرم در انزوا قرار می گیرد و روابط شهر عمدتاً با روستاهای جنوبی بدلیل برف گیر و کوهستانی بودن بسیار تضعیف می گردد.

 

جدول (3-3) تعداد روزهای یخبندان به تفکیک ماه در سال 1384

سالیانه

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

143

16

3

0

0

0

0

3

17

25

27

28

25

مأخذ : سازمان هواشناسی استان زنجان

 

1-14-4- باد

با توجه به موقعیت طبیعی شهر سلطانیه در جنوب چمن سلطانیه و برروی دشت مسطح و مرتفع و همچنین وضعیت قرار گیری ارتفاعات پیرامون ، این شهر از نواحی بادخیز منطقه به شمار آمده و بادها تقریبا بطور دائمی به سوی آن می وزند . بررسی وضعیت بادهای منطقه حاکی از آن است که باد جنوب غربی ، که از سمت ارتفاعات جنوب سلطانیه به سمت چمن سلطانیه می وزند باد غالب منطقه است . در مرتبه بعدی بادهای جنوب شرقی و شمال غربی از نظر تعداد و سرعت باد قرار دارد . و همچنین فراوانی هوای آرام در محدوده 41 درصد از سال را در بر می گیرد . و در مرتبه بعدی از نظر سرعت بادهای با سرعت بالاتر از 1/11 متر بر ثانیه قرار می گیرند.

نمودار (3-3) گلباد سالیانه (2004) شهر سلطانیه

مآخذ : محاسبات نگارنده بر اساس آمار ایستگاه خیرآباد در سال 2004

مآخذ : محاسبات نگارنده بر اساس آمار ایستگاه خیرآباد در سال 2004

1-19- جمع بندی بخش طبیعی در قالب جدول ( SWOT )

 

جدول (3-4) تجزیه و تحلیل مطالعات بخش طبیعی ( SWOT )

 

2- خصوصیات جمعیتی و اجتماعی شهر

یکی از مهمترین و مؤثرترین عوامل در مطالعات برنامه ریزی مؤلفه جمعیت می باشد ، سیر تحولات جمعیت هر مجتمع زیستی ، نشان دهنده عواملی است که در پویایی شهر و روستا و یا بالعکس در رکود و پسرفت آن تأثیر می گذارد . شهر سلطانیه بر اساس سر شماری سال 1358 ، جمعیتی معادل 6458 نفر داشته که در سرشماری دوره قبل (1375) 5484 نفر بوده است . از این رو طی دهه اخیر 974 نفر به جمعیت شهر اضافه گردیده ، که متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت برابر 6/1 درصد را نشان می دهد.

 

2-1- روند تحولات جمعیت شهر سلطانیه در شهرستان ابهر

جهت شناسایی جایگاه شهر سلطانیه به لحاظ جمعیتی در سطح منطقه ، سهم جمعیتی این شهر از جمعیت نقاط شهری شهرستان ابهر طی دوره های مختلف سرشماری مورد بررسی قرار گرفته است.

 

جدول (3-5) توزیع نسبی جمعیت ( به درصد ) نقاط شهری شهرستان ابهر 85-1335

چنانکه 4 نقطه شهری شهرستان ابهر را در تمام مقاطع آماری از 1335 تا 1358 به عنوان نقطه شهری فرض کنیم و سهم جمعیت شهر سلطانیه را در بین آنها حساب کنیم ، این سهم از 2/16 درصد در سال 1335 ابتدا با کاهش نا چیزی به 1/16 درصد در سال 1345 و سپس با کاهش 5/5 درصدی به 6/10 درصد در سال 1355 و به 8/7  درصد در سال 1365 و به 8/6 درصد در سال 1375 و در نهایت به 3/6 درصد در سال 1385 کاهش یافت . ملاحظه می گردد که بیشترین کاهش طی نیم قرن اخیر در طی دهه 55-1345 صورت گرفته است . به نظر می رسد در صورت ادامه یافتن روند مذکور ، سهم شهر سلطانیه از جمعیت نقاط شهری شهرستان ابهر بنحوی مستمر کاهش خواهد یافت.

 

2-2- روند تحولات جمعیت شهر سلطانیه در استان زنجان

به منظور تحلیل نظام سلسله مراتب شهری استان ( به لحاظ شمار جمعیتی ) از آمار جمعیتی 8 نقطه سکونتگاهی که در سال 1375 شهر بوده اند ، استفاده شده است . همانگونه که در جدول ذیل ملاحظه می گردد ، بالاترین میانگین نرخ رشد 85- 1335 به شهر قیدار و پایین ترین آن به شهر سلطانیه ، در میان شهرها تعلق داشته است .

 

جدول (3-6) شمار جمعیت و نرخ رشد شهرهای استان زنجان طی دوره 85-1335

مأخذ : مرکز آمار ایران : سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال های 85-1335

نرخ رشدهای موجود در جدول فوق نشان می دهد که هر یک از شهرها با سرعت متفاوتی جاذب جمعیت شدند و سلسله مراتب شهری سال 1335 استان زنجان ، متناسب با این نرخ رشدها جدول فوق و وضعیت رقابتی میان شهرها در سال 1385 تغییر یافته است .

 

نمودار (3-5) جایگاه شهرهای استان زنجان در سلسله مراتب شهری طی نیم قرن اخیر

 

در نمودار 3-5 ملاحظه می گردد که 4 شهر زنجان ، ابهر ، خرمدره و ماهنشان پیوسته در جایگاه خود ثابت مانده اند . شهرهای هیدج و صائین قلعه هر دو ، جایگاه رتبه شان تنزل یافته و شهر سلطانیه در این میان با دو مرتبه کاهش بیشترین تقلیل جایگاه را داشته یعنی از رتبه پنجم در سال 1335 به رتبه هفتم در سال 1385 تنزل یافته است .

در مقابل شهر قیدار از رتبه هفتم در سال 1335 به رتبه چهارم در سال 1385 ارتقاء یافته است. در مقایسه شهرهای هشتگانه این نکته استنباط می گردد که شهرهای دارای فرمانداری در این سلسله مراتب یا جایگاه خود را حفظ کرده اند یا ارتقاء یافته اند. در مقابل شهرهای فاقد فرمانداری با وجود آنکه در دوره های اولیه بالاترین نرخ رشد، متعلق به آنها بوده است. در دوره های بعدی در سلسله مراتب شهری افت رتبه داشته اند. این امر بیانگر اثر گذاری مرکزیت سیاسی در جذب جمعیت است.

 

2-3- ساختار سنی و جنسی جمعیت

ساختار جمعیت شهر سلطانیه در سال 1385 نشان می دهد که 6/25 درصد از کل جمعیت این شهر در گروه سنی 14-0 ساله و حدود 7/67 درصد در سنین 64-15 ساله ( سنین بالقوه فعالیت ) و 7/6 درصد جمعیت شهر سلطانیه در گروه سنی 65 ساله و بیشتر قرار دارد به عبارتی شهر سلطانیه جمعیتی میانسال دارد که با اختلاف نا چیزی مشابه استان زنجان است .

 

جدول (3-7) توزیع جمعیت شهر سلطانیه بر حسب سن و جنس در سال 1385

مأخذ : مرکز آمار ایران : سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385 شهر سلطانیه

 

2-4- نسبت جنسی

برای بررسی ساختار جنسی جمعیت از شاخص نسبت جنسی استفاده می شود . این شاخص تعداد مردان در مقابل هر 100 زن را نشان می دهد . این شاخص در شهر سلطانیه برای سال 1375 و 1385 به ترتیب 109 و 106 بوده است و برای استان نیز به ترتیب 101 و 100 بوده است.

2-5- هرم سنی شهر سلطانیه در سال 1385

جدول (3-8) هرم سنی شهر سلطانیه در سال 1385

نمودار(3-6) هرم سنی شهر سلطانیه در سال 1385

مأخذ : مرکز آمار ایران : سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهر سلطانیه - 1385

2-6- تعداد و بعد خانوار :

بعد خانوار یکی از شاخص هایی است که درجه رفاه سکونتی افراد و به نوعی شرایط فرهنگی یک خانوار را نشان می دهد . بررسی آن از این نظر که عمدتاً تحت تاثیر باروری و زاد و ولد کاهش یا افزایش می یابد میانگین بعد خانوار در شهرستان ابهر 4 نفر است که این نسبت در مناطق شهری و روستایی تفاوتی ندارد.

 

جدول (3-9) تعداد و بعد خانوار در شهر سلطانیه و شهرستان ابهر طی سالهای 85- 1375

منطقه

1375

1385

جمعیت

خانوار

بعد خانوار

جمعیت

خانوار

بعد خانوار

شهر سلطانیه

5484

1083

5

6458

1657

9/3

نقاط شهری شهرستان

80905

17151

7/4

101955

26740

4

شهرستان ابهر

148624

30195

9/4

161257

41388

4

مأخذ : مرکز آمار ایران ، سر شماری عمومی نفوس و مسکن 85-1375

 

2-7- مهاجرت :

شهر سلطانیه همچنانکه در جدول و نمودار ذیل ملاحظه می گردد. یکی از مهاجر فرست ترین شهرهای استان زنجان است . بطوری که روستائیان مهاجر به این شهر در کمتر یک یا دو سال این شهر را به مقصد دیگری ترک می کنند و سلطانیه بعنوان یک محل اتراق ( استراحت ) برای مهاجران به حساب می آید.

 

جدول (3-10) مدت اقامت مهاجران وارد شده به شهر سلطانیه (85-1375)

مدت

کمتر از یکسال

1 سال

2 سال

3 سال

4 سال

5 سال

6 سال

7 سال

8 سال

9 سال

اظهار نشده

تعداد

509

298

316

235

144

153

153

103

121

82

14

درصد

24

14

15

11

7

7

7

5

6

4

1

نمودار (3-7) مهاجران وارد شده به شهر سلطانیه به تفکیک مدت اقامت – سال 85-1375

مآخذ : مرکز آمار ایران : سر شماری نفوس و مسکن شهر سلطانیه – 1385

 

دلایل مهاجر فرستی شهر سلطانیه را می توان عمدتاً در دو دسته عوامل سطح شهر و عوامل فراتر از سطح شهر مورد بررسی قرار دارد:

1-    عوامل سطح شهر

الف ) محدودیت های حاصله از جانب عرصه ها و حرایم سازمان میراث فرهنگی

ب ) وضعیت اشتغال                                ج ) طرحهای شهری انجام شده

2- عوامل فراتر از شهر :

الف ) تقسیمات سیاسی نا مطلوب               ب) شبکه ارتباطی بین شهری نا مطلوب

 

 

2-8- سواد و تحصیلات

در سال 1385 شاخص باسواد در کل کشور 93/88 بوده است و در استان زنجان 72/81 درصد که این شاخص در نقاط شهری استان زنجان با 1/87 درصد برابر بوده است . سال 1385 در شهر سلطانیه 8/83 درصد از ( 5828 نفر ) جمعیت 6 ساله و با سواد بوده اند . براساس جدول (32) تفاوت حدود 11 درصدی از لحاظ برخورداری از سواد ، میان زنان و مردان این شهر ملاحظه می گردد.

 

جدول (3-11) وضعیت با سوادی جمعیت 6 ساله و بیشتر میان گروههای جنسی طی 85-1365

سال

جمعیت 6 ساله و بیشتر

مرد و زن

مرد

زن

کل

مرد

زن

با سواد

بی سواد

با سواد

بی سواد

با سواد

بی سواد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

1365

3999

2165

1832

2759

69

1240

31

1731

9/79

436

1/20

1028

2/56

803

8/43

1375

4333

2263

2070

3332

9/76

1001

1/23

1864

59/82

398

41/17

1468

08/71

603

92/28

1385

5828

3013

2815

4884

8/83

944

9/16

2684

89

329

9/10

2200

15/78

615

84/21

نمودار (3-8) درصد با سوادی شهر سلطانیه به تفکیک جنس طی سال های 85-1365

مأخذ : مرکز آمار ایران و معاونت برنامه ریزی استان زنجان

2-9- وضع زناشویی :

در سال 1375 از مجموع جمعیت 10 ساله و بیشترین شهر سلطانیه 49 درصد ازداواج کرده بودند که از این میزان 7/7 درصد در اثر فوت و طلاق بدون همسر بوده اند . این نسبتها به ترتیب برای سال 1385 ، 61 و 4/7 درصد بوده است که بیانگر بهتر شدن وضعیت زناشویی در این شهر است .

 

2-10- جمع بندی بخش اجتماعی در قالب جدول ( SOWT )

جدول (3-12) تجزیه و تحلیل جمعیتی شهر سلطانیه

3- خصوصیات اقتصادی شهر

در سال 1375 ، در شهر سلطانیه به تفکیک گروههای عمده فعالیت 5/41 درصد از شاغلین در فعالیتهای خدماتی و 3/35 درصد در فعالیتهای صنعتی و 3/23 درصد در بخش کشاورزی مشغول به کار بوده اند . به تفکیک زیر بخش های عمده فعالیت زیر بخش کشاورزی بالاترین سهم را در بین سایر زیر بخش ها دارا بوده است .

 

3-1- نقش اقتصادی شهر

با توجه به میزان اشتغال در هر یک از بخشهای اقتصادی و براساس روش بوژه – گارنیه نقش اقتصادی شهر سلطانیه طی دو مقطع 1365 و 1375 مشخص شده است . بر این اساس ، سهم هر کدام از بخشهای عمده اقتصادی ( کشاورزی ، صنعت و خدمات ) در کل اقتصاد شهر مشخص شده است ، که نشان می دهد نقش اقتصادی شهر طی هر دو مقطع فوق الذکر چند نقشی بوده است . مقایسه نقش شهر با استفاده از این روش طی سالهای 65 و 75 بیان می کند که از سهم بخشهای کشاورزی 6/4 درصد و در مرتبه بعدی بخش خدمات 1/3 درصد کاسته شده است . در مقابل  بر سهم بخش صنعت 7/11 درصد طی این دهه اضافه شده و باعث گردیده این فعالیت توسعه یابد .

 

 

 

 

 

نمودار (3-9) موقعیت نقش اقتصادی شهر سلطانیه بر اساس مثلث بوژه – گارنیه

مأخذ : مرکز آمار ایران : سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهر سلطانیه 75-65

 

3-2- جمعیت فعال و غیر فعال

 شهر سلطانیه در سال 1385 دارای 5546 نفر جمعیت بالای 10 سال داشته است که از این تعداد 2125 نفر (با 3و38%) جمعیت فعال و 3398 نفر (با 3و61%) جمعیت غیر فعال بوده است . از کل جمعیت فعال 5و90% شاغل و 5و9% بیکار بوده است . در حالیکه در سال 1375 درصد بیکاران شهر سلطانیه کمتر از 5و0%  بوده است که بیانگر بدتر شدن وضعیت اشتغال این شهر است .

 

 

جدول (3-13 ) جمعیت فعال و غیر فعال شهر سلطانیه در سال 1385

اظهار نشده

سایر

جمعیت غیر فعال

جمعیت فعال

جمع

جنس

خانه دار

درآمد بدون کار

محصل

جمع

بیکار

شاغل

جمع

23

281

1367

213

1537

3398

202

1923

2125

5546

مرد و زن

4/0

1/5

2/40

3/6

2/45

3/61

5/9

5/90

3/38

100

درصد

مأخذ : مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن هشر سلطانیه – 1385

 

3-3- بار تکفل

بار تکفل که از تقسیم شمار جمعیت به شمار شاغلین حاصل می شود ، نشان دهنده بار هزینه ای است که بر شاغلین وارد می شود بار تکفل شهر سلطانیه در سال 1375، 6/4 نفر بود . این وضعیت در سال 1385 به 3/3 نفر تغییر یافت که بیانگر افزایش رفاه نسبی است .

 

3-4- طرح های فرادست برای شهر سلطانیه

3-5- جمع بندی بخش اقتصادی در قالب جدول ( SWOT )

جدول (3-15) تجزیه و تحلیل اقتصادی SWOT

داخلی

بیرونی

قـوت

ضـعیـف

فـرصـت

تهـدیـد

- اقتصاد کشاورزی نسبتاً قوی

- وجود مرتع رایگان (بویژه چمن سلطانیه)

- وجود جاذبه های گردشگری متعدد در شهر و حوزه پیرامون (گنبد سلطانیه ثبت شده لیست میراث سازمان یونسکو و چمن سلطانیه کاندیدای ثبت در این سازمان)

- وجود منابع معدنی بسیار غنی ( بویژه آهن )

- مرکز جغرافیایی استان زنجان

- قرارگیری در مرکز ثقل محور گردشگری (زنجان سلطانیه کتله خور) 

- وجود خاک درجه یک و منابع آب مناسب

- شکل گیری شهرک صنعتی در کنار روستای سنبل آباد

- سهم بالای گروه سنی 64-15 ساله (سن فعالیت) از کل جمعیت شهر

- فقدان شبکه دسترسی مناسب و انزوای ارتباطی

- فقدان اقتصاد پویا و جاذب جمعیت

- سهم کم بخش های صنعت و خدمات از اقتصاد شهر در مقایسه با سایر شهرهای استان زنجان

- فصلی بودن فعالیت های گردشگری و کشاورزی

- نقش بسیار ضعیف بخش معدن در اقتصاد شهر

- افزایش شمار بیکاران

- فقدان ایستگاه راه آهن برای سلطانیه در حالیکه راه آهن از 7 کیلومتری آن عبور می کند .

فقدان شبکه ارتباطی مناسب پیوند دهنده روستاها با مرکز بخش بویژه روستاهای هدف گردشگری

- تهیه طرح جامع منطقه نمونه بین المللی گردشگری سلطانیه در پیرامون Site Plan و استقرار شهر

- زمینه شکل گیری زراعت مکانیزه و باغداری تجاری در حوزه پیرامون

- زمینه شکل گیری معادن استخراج فلزات

- امکان استقرار فعالیت های وابسته به حمل و نقل

- فرصت ایجاد صنایع تبدیلی

- زمینه شکل گیری کارگاه های تولید صنایع دستی جهت عرضه تولیدات به گردشگران

- فرصت ایجاد دام شهر در پیرامون شهر و خروج شهر از سطح شهر

- امکان استقرار خدمات وابسته به گردشگری در سطح شهر

-  افزایش قیمت زمین بخاطر ثبت جهانی گنبد در سازمان یونسکو بدون عملکرد متناسب با قیمت

- مهاجرت جمعیت شهر و روستاهای حوزه نفوذ به شهرهای ابهر و زنجان بخاطر فقدان زمینه های شغلی

 

 

 

3-6- بررسی مختصر از شهرداری سلطانیه

شهر سلطانیه نیز همچون سایر شهرهای کشور در سال 1378 دارای نهاد شورای شهر گردید. و از آن تاریخ به بعد ساختار مدیریت شهری این شهر به شکل شورا و شهرداری در آمده است که این نهاد مردمی هم اکنون سومین دوره خدمات رسانی به مردم را سپری می نماید . از آنجائیکه اقدامات انجام شده در عملکرد شهرداری نمایان می گردد. از این رو در ادامه وضعیت مالی و سایر ابعاد شهرداری سلطانیه بر اساس اطلاعات دریافتی از شهرداری سلطانیه تحلیل می گردد . براساس اطلاعات موجود ، عوارض بر ساختمانها و اراضی حدود 46 درصد از درآمد شهرداریهای کشور را تأمین کرده است و بدین ترتیب شهرداریها وابستگی زیادی به این منبع درآمدی دارند. آمار نشان می دهد که هم میزان مطلق اعتبارات جاری شهرداریها و هم سهم آن از کل اعتبارات شهرداریها در طی سال های بعد انقلاب رو به رشد بوده است ، اما سهم جمع کل اعتبارات عمرانی شهرداریها از کل اعتبارات ، روندی کاهنده داشته است .اگر چه مقادیر اسمی آن در همه سالها افزایش یافته است .

 

3-7- بررسی هزینه و در آمد شهرداری سلطانیه

طبق اطلاعات کسب شده از شهرداری سلطانیه توسط این مشاور ، طی سالهای 85-1381 عمده ترین منبع درآمد این شهرداری در مرتبه اول درآمدهای ناشی از عوارض عمومی است که میانگین 5 ساله آن 6/25 درصد از کل درآمد شهرداری است و در مرتبه های بعدی در آمدهای بعدی ناشی از عوارض اختصاصی با میانگین 5 ساله ( 2/24 درصد از کل درآمدهای شهرداری ) با کمکهای اعطائی دولت و سازمانهای دولتی با میانگین 5 ساله ( 2/23 درصد از کل درآمدهای شهرداری ) قرار داشته اند .

جدول ( 3-16) میزان درآمد شهرداری سلطانیه از هر یک از طبقات درآمدی طی سالهای 85- 1381

مأخذ : شهرداری سلطانیه

 

جدول ( 3-17) توزیع درصدی درآمد شهرداری سلطانیه در هر یک از طبقات درآمدی طی سالهای 85- 1381

مأخذ : شهرداری سلطانیه

 

مطابق جدول 3-16 درآمدهای ناشی از عوارض عمومی بیشترین رشد را طی دوره 85-1381 داشته است در مقابل اعانات و هدایا و دارائیها بالاترین کاهش رشد را در میان منابع درآمدی شهرداری دارا بوده است .

طبق جدول 3-17 هزینۀ جاری طی 5 سال 85-1381 با نرخ رشد سالانه 3/23 درصد افزایش یافته است و در میان هزینه های جاری ، هزینه سرمایه ای با 8/84 درصد بیشترین رشد را داشته که امری مثبت است . در مقابل هزینه های عمرانی طی این دوره 5 ساله با نرخی معادل 4- درصد کاهش یافته است و در میان هزینه های عمرانی بیشترین رشد را ایجاد تاسیسات درآمدزا کسب کرده و کمترین رشد را دفع آبهای سطحی به خود اختصاص داده است . این جدول بصورت خلاصه شده به همراه نمودار در ذیل ارائه میگردد.

 

جدول (3-18) هزینه شهرداری سلطانیه به تفکیک جاری و عمرانی طی 85-82 (مبالغ به هزار ریال)

 

طبق نمودار 3-10 جز سال 1382 پیوسته هزینه عمرانی شهرستان سلطانیه طی سالهای 85-1381 بیشتر از هزینه های جاری آن بوده است . بویژه در سال 1381 ، بطوری که حدود 89 درصد از کل هزینه شهرداری در این سال هزینه عمرانی اختصاص یافته است . با مقایسه دو نوع هزینه عمرانی و جاری شهرداری عملکرد شهرداری نسبتاً مثبت ارزیابی می شود . در ادامه به مقایسه هزینه و درآمد شهرداری سلطانیه طی سالهای 85-1373 پرداخته می شود که تا سال 1377 شهرداری با تولید دفتر فنی استانداری اداره می شود و شهرداری از جانب این دفتر جهت اداره امور شهر منصوب می شود . اما از سال 1377 به بعد این مسئولیتها و اختیارات با شکل گیری شورا به این نهاد واگذار شد و شهردار از طریق این نهاد انتخاب گردید .

 

3-8- بررسی تراز مالی شهرداری سلطانیه

با ملاحظه جدول و نمودار ذیل مشخص می گردد که شهرداری سلطانیه از نظر مالی دوره قبل از 1377 وضعیت نسبتا بهتری را از نظر تراز مالی در مقایسه با دوره بعد 1377 دارا بوده است . به طوری که از سال 1373 تا 1377 سال های 1374 و 1377 تراز مالی شهرداری مثبت بوده است . اما در مقابل سالهای بعد از 1377 تا سال 1385 تراز مالی این شهرداری پیوسته منفی بوده است بیانگر آن است که شورای شهر سلطانیه در دوره فعالیت خود نتوانسته است در زمینه مالی ابتکار عملی داشته باشد .

 

جدول (3-19) مقایسه درآمدهای شهرداری سلطانیه طی 85-1373 ( مبالغ به هزار ریال )

مأخذ : شهرداری سلطانیه

نمودار (3-11) مقایسه هزینه ها و درآمدهای شهرداری سلطانیه طی سالهای 85-1373

طبق بررسی بعمل امده ، طی 5 سال اخیر بیشترین درآمد شهرداری به عوارض عمومی ( درآمد مستمر ) مربوط می باشد که در سال 1384 سیر نزولی را طی کرده و مجدداً از سال 1385 سیر صعودی را در پیش گرفته است . در مقابل بیشترین هزینه شهرداری به هزینه عمرانی در تمام دوره به استثنای سال 1382 مربوط بوده است . مقایسه هزینه و درآمد شهرداری طی سالهای 85-1373 نشان می دهد که جز سالهای 1374 و 1377 بقیه سالها پیوسته شهرداری این شهر با کمبود بودجه است یعنی درآمدهای حاصله تکافوی هزینه های ( عمرانی ، جاری ) این شهر را ندانسته است .

3-9- امکانات فنی شهرداری سلطانیه

مأخذ : شهرداری سلطانیه

3-10- نیروی انسانی شهرداری سلطانیه

بر اساس اطلاعات بدست آمده از شهرداری سلطانیه تعداد کارکنان شهرداری سلطانیه 35 نفر هستند . از مجموع این کارکنان 12 نفر بی سواد ، 7 نفر ابتدائی ، 5 نفر راهنمایی ، 7 نفر متوسطه و 2 نفر دارای مدرک لیسانس می باشند . به عبارتی بیش از نیمی از کارکنان این شهرداری بی سواد یا دارای سواد خواندن و نوشتن می باشند .

 

جدول (3-21) لیست کارکنان شهرداری سلطانیه به تفکیک سطح تحصیلات

مقطع تحصیلی

بی سواد

ابتدایی

راهنمایی

متوسطه

لیسانس

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

12

3/34

7

20

5

3/14

7

20

2

7/5

مأخذ : شهرداری سلطانیه

 

نمودار (3-12) درصد کارکنان شهرداری سلطانیه در مقاطع مختلف تحصیلی سال 1386

 

 

3-11- چارت سازمانی شهرداری سلطانیه

شهـردار

نمودار (3-13) چارت سازمانی شهرداری سلطانیه

معاون

خدمات مالی

خدمات شهری

 

خدمات اداری

 

 

 

 

 


 

مقایسه این چارت و شرایط فعلی شهر سلطانیه حاکی از این است که نیازی به تغییر ساختار تشکیلاتی شهرداری نیست . بعبارت دیگر چارت سازمانی شهرداری سلطانیه با همین ساختار می تواند نیازهای شهروندان را مرتفع نماید .

این شهرداری از لحاظ ساختار و تشکیلات سازمانی ، وظایف پرسنل یا شیوه انجام کار ، تعداد و شهرهای شهرداری درجه 4 محسوب می شود شایان ذکر است این درجه بندی وزارت کشور بر مبنای شاخص های ذیل : 1) جمعیت 2) درآمد 3) وسعت شهر 4) تعداد خانوار 5) وجود تأسیسات و تجهیزات 6) قدرت جلب گردشگر ( توریست ) 7) موقعیت های خاص سیاسی و اجتماعی صورت می گیرد . بر این اساس شهر سلطانیه در رده شهرهای 15 تا 25 هزار نفر قرار گرفته است . و در رأس چارت سازمانی شهردار قرار داشته و در مرتبه بعد یک معاون و در قاعده سه واحد خدمات اداری ، مالی و خدمات شهری می باشد . با توجه به اطلاعات بدست آمده از شهرداری سلطانیه مهمترین مشکل در این زمینه عدم وجود پستهای کارشناسی مصوب می باشد که مجوز لازم جهت دریافت نیرو نیز برای این پستها وجود ندارد.

جدول (3-22) SWOT مدیریت شهری شهر سلطانیه

داخلـی

بیـرونی

قـوت

ضعـف

فرصـت

تهـدید

- افزایش هزینه های عمرانی در مقابل هزینه های جاری طی سالهای 85-1381

- امکانات فنی نسبتاً مناسب در شهرداری

- منابع مالی ضعیف شهری (کسری مدام بودجه طی دهۀ اخیر)

- نیروی انسانی فاقد مهارت و تحصیلات کافی در شهرداری

- آموزش کادر اجرایی شهرداری

- کامپیوتری نمودن کارها برای ارتقا سرعت خدمات رسانی

- استخدام نیروی انسانی متخصص و تحصیل کرده

- ضعف شهرداری در ایفای نقش اجرایی خود بخاطر ضعف نیروی انسانی و بنیه مالی

- ناهماهنگی شورا و شهرداری

- محدودیت سازمان میراث فرهنگی

 

4-خصوصیات کالبدی شهر

4-1- شناخت تاریخچه شهر سلطانیه و روند رشد آن در ادوار گذشته

شهر سلطانیه به عنوان پایتخت ایلخانان در مقطعی از تاریخ واجد اهمیت و توجه خاصی بوده است . این شهر اگر چه در زمان شکل گیری و تکوین به عنوان یک شهر واجد ارزشهای معماری و شهرسازی بوده است ، اما در گذر زمان به دلایل مختلف و از جمله بروز زلزله ، انزوای ارتباطی روند پسرفت را طی نموده است ، هدف اصلی در مطالعات روند شکل گیری شهر و تاریخچه آن ، بررسی تحولات انجام گرفته و همچنین مقاطع مختلف تاریخی است که بصورت مختصر در جدول 3-22 آمده است .

 

 

 

 

جدول (3-23) روند تاریخی شهر سلطانیه از زمان پیدایش تا کنون

 

4-2- وجه تسمیه :

شهر سلطانیه طبق کتیبه هایی که از پادشاهان آشور بدست آمده ، در قرن هشتم قبل از میلاد محل سکونت طایفه جنگاور (ساکارایتها) بوده و در عهد فرمانروایان ماد به اسم (اریباد) خوانده شده است و پارتها آن را بنام نخستین پادشاه خود ارساس می نامیدند . از تاریخ سلطانیه تا حمله مغول اطلاع دقیقی در دست نیست لیکن لازم به تذکر است تا پیش از تسلط مغول سلطانیه به نام « نیز آگامبی » و « شرویاز » معروف بوده است . در سال 702 هجری ابوسعید اولجاتیو این شهر را سلطانیه یا سلطان چمان ( سلطان نشین ) بعنوان پایتخت خود نامگذاری کرد .

4-3- مراحل توسعه

هسته اولیه شهر سلطانیه از سالیان دور بر جای مانده است و ساکنان شهر آنرا آرالوق ( میدان ) می نامیدند . شاید بتوان گفت در سال 1803 که شهر بر جای مانده از دوره ایلخانی ، در اثر زلزله زیر خاک مدفون شده ، هسته اولیه شهر کنونی سلطانیه بر روی بافت مدفون شهر سابق ایلخانی ، شکل گرفت برای مراحل توسعه شهر سلطانیه در دهه های اخیر ( با ملاحظه نقشه صفحه بعد ) می توان سه مرحله را تشخیص داد:

مرحله اول که بافت شهر گرداگرد گنبد بدون فاصله به شکل مربع استقرار یافته و هنوز سازمان میراث فرهنگی مداخلات خود را درون بافت شهر آغاز نکرده است . تمایل توسعه در این مرحله به سمت شرق بوده است . مرحله دوم جهت توسعه شهر به سمت شمال سوق پیدا نموده است ( دوره ای که اولین طرحهای شهری جهت هدایت شهر شکل می گیرد و همزمان مطالعات باستان شناسانه بر روی شهر آغاز می گردد ). در مرحله سوم هسته اولیه شهر ( بخش عمده ای از مرحله اول توسعه ) که جهت کاوش های باستان شناسانه تخلیه شده و دور محدوده مرکزی حصاری کشیده شده است . این امر باعث گردید بین بافت شهر سلطانیه و بناهای تاریخی جدایی ایجاد شود . و فرصت نظارت و حراست مردم بومی از بناهای میراث فرهنگی گرفته شود . این در حالیست که چنین وضعیتی برای سایر بناهای همسطح گنبد سلطانیه همچون تخت جمشید و چغازنبیل شکل نگرفته است یعنی این بناها مردم را بعنوان محافظان اصلی در کنار خود ندارند . در این دوره توسعه شهر به سمت جنوب و غرب ( شهرک کوثر ) و جنوب غرب شهر گرایش یافت .

 

 

 

4-4- کاربری اراضی در وضع موجود شهر سلطانیه

 

جدول (3-24) کاربری اراضی و سرانه ها در وضع موجود شهر سلطانیه ) در سال 1385

 

در بررسی خصوصیات کالبدی شهر نحوه استفاده از اراضی مورد مطالعه قرار می گیرد . همچنانکه در نقشه کاربری اراضی ملاحظه می گردد. خدمات در شهر سلطانیه بسیار نابرابر توزیع شده است. و برخی از محلات همچون طالبیه صرفاً مسکونی است و خدمات شهری لازم را ندارد. که مدیریت شهری بایستی برنامه ای برای زدودن این نابرابریها داشته باشد . و با یک دید برابر به کل شهر نگاه نکند و به هر محله متناسب با ویژگیهای آن برنامه ای خاص داشته باشد .

 

4-5- برخی از آثار باستانی شهر سلطانیه :

گنبد سلطانیه :

•       ارتفاع راس گنبد از زمین برابر 50 متر و دهانه آن 26 متر است .

•       گنبد بر روی طوقه ای نشسته که خود بر یک هشت ضلعی قرار دارد . این هشت ضلعی نیز بر روی هشت قوس تکیه کرده و هشت جرز قطور تحمل کننده بار این قوس ها می باشد .

•       گنبد از اسکلتی خودیار و یکپارچه برخوردار است . از این رو نیروی رانشی در پایه ها بسیار ضعیف است .

تقسیمات داخلی و ترتیب فضایی بخش های مختلف بنا بر اساس تقارن محوری در راستای قبله شکل گرفته است .

مجموعه گنبد سلطانیه در تاریخ 700 ساله خود سه بار مرمت شده است . در دوران صفویان لایه ای از گچ کاری به سبک صفوی بر تزئیینات داخلی گنبد افزوده شد . در زمان قاجار بخش هایی از بنا تخریب شد و خود گنبد مرمت گردید . در سال های اخیر عملیات مرمت و نوسازی بنا آغاز شده و اکنون علاوه بر مرمت خود بنا ، زیبا سازی محوطه اطراف آن نیز در جریان است .

 

تصویر (3-4) گنبد سلطانیه

 

آرامگاه چلپی اوغلی :

آرامگاه چلپی اوغلی در جنوب غربی شهر و در حاشیه جاده سلطانیه – قیدار واقع است . این آرامگاه یک بنای هشت ضلعی با یک گنبد یک پوش است که رابطه ای با خانقاهی که در چند متری آن است ندارد. ارتفاع آرامگاه 16 متر و ارتفاع گنبد 6 متر است که پایه های آن از 3 ردیف سنگ سبز تراش تشکیل یافته و بقیه بنا با آجرهای ظریف و با دقت فراوان ساخته شده است .

 

تصویر (3-5) مقبره چلپی اوغلی

آرامگاه ملا حسن کاشی :

آرامگاه ملا حسن کاشی در حاشیه جنوبی شهر واقع است . عده ای آن را از بناهای عصر صفوی و عده ای نیز از بناهای عصر ایلخانی می دانند . این آرامگاه به شکل کثیر الاضلاع هشت ضلعی است که چهار ضلع  آن به طول 8.30 متر و چهار ضلع دیگر به طول 5.75 متر است .

 

تصویر (3-6) مقبره ملا حسن کاشی

 

تپه نور یا ناهور :

تپه بزرگی است که در 1500 متری جنوب شرقی گنبد سلطانیه واقع است مقطع عرضی تپه تقریباً مربع شکل است که هر ضلع آن 120 متر می باشد و ارتفاع آن به 15 متر می رسد . حفاری های انجام شده به آثار ساختمانی که از سنگ های تراش سبز رنگ ساخته شده بود برخورد شده است . در دامنه شرقی تپه آثار دیوار سنگی مشاهده شده که نشان می دهد در آن مکان یک بنای دوازده ضلعی بوده است . احتمالاً این بنا بقایای برج و به عقیده بسیاری کاخی بوده است که در زمان فتحعلی شاه ساخته شده و از مصالح و کاشی های گنبد سلطانیه در آن بهره گرفته اند.

چمن سلطانیه :

چمن طبیعی سلطانیه قسمتی از فلات زنجان – ابهر را در برگرفته و این فلات از فاصله گرفتن دو رشته ارتفاعات موازی که در جهت شرقی – غربی امتداد دارند . تشکیل گردیده ، ارتفاعات شمالی شامل کوههای طارم از رشته جبال البرز در خط مستقیم و رشته ارتفاعات جنوبی واقع در این ناحیه که به رشته کوههای سلطانیه معروف است . چمن معروف سلطانیه با وسعت تقریبی 35 کیلومتر مربع بطول 20 کیلومتر به عرض متوسط 2 کیلومتر در قسمت جنوبی این فلات قرار گرفته است .

تصویر (3-7) چمن سلطانیه

 

4-6- ویژگیهای عرصه و حرایم شهر سلطانیه

بر اساس نقشه مصوب عرصه و حرایم سازمان میراث فرهنگی کشور (1384) ، شهر سلطانیه از چند گونه مختلف عرصه و حرایم آثار تاریخی – میراث به شرح زیر برخوردار است .

 

4-6-1- محدوده های عرصه های تاریخی :

12 عرصه تاریخی : A : ارگ حکومتی ( گنبد ) ، B : اراضی مسجد جمعه ، C : اراضی میدان ، D : مجموعه چلپی اوغلی ، E : اراضی تپه ناهور ، F : اراضی کوره های آجر و کاشی پزی ، G : اراضی ملاحسن کاشی ، H : تپه تاریخی مازو درمانی یا گوش خانه ، I : اراضی فنجان آباد ، J : عرصه طبیعی تاریخی چمن سلطانیه ، K : اراضی تپه های تاریخی کاروانگاه ، L : تپه تاریخی قلعه سلطانیه ، که بر روی نقشه (3-3) عرصه و حرایم سازمان میراث فرهنگی ملاحظه می گردد .

مالکیت : ارگ حکومتی ، سر در مقبره ملا حسن کاشی و ارامگاه چلبی اوغلی در مالکیت سازمان میراث فرهنگی و گردشگری می باشد .

 

4-6-2- ضوابط عرصه ها :

-  هر گونه دخل و تصرف ، تغییر ، باز سازی ، مرمت ، تغییر مسیر راههای قدیمی و ... در این عرصه ها بدون کسب مجوز از سازمان میراث فرهنگی ممنوع است .

-  تسطیح تپه های تاریخی ، تغییر شکل ، احداث هر گونه چاه آب یا فاضلاب و هرگونه پیشروی در آنها به جهت استفاده های کشاورزی تا شعاع 10 متری از پای هر تپه ممنوع است .

-  هر گونه تخریب در مسیر قناتها ، کانالهای آب ، نهرها ، آب انبارها و ریختن هر گونه زباله در آنها ، همچنین احداث چاه فاضلاب بر روی آنها و هدایت فاضلاب بر روی آنها و هدایت فاضلابها به درون آنها ممنوع است .

-  کشاورزی سطحی در اراضی مزروعی موجود در عرصه های B ، C ، E ، F ، I ، K ، D به شیوه سنتی بلامانع است .

-  هر گونه پیشروی اراضی کشاورزی در محدوده چمن سلطانیه (J) ممنوع است .

-  محو و مخدوش کردن آثار موجود در محدوده های سه تپه (X1) جلگه مصطفی خان (X2) و محدوده باتلاق (X3) و درون چمن سلطانیه ممنوع است .

-  آثار با ارزشی شناسایی شده در محدوده عرصه ها می بایست در وضع موجود ، حفاظت، مرمت و تثبیت شوند .

-  هر گونه عملیات عمرانی ، منطقه ای و شهری ، پس از تهیه طرح و تصویب آن از سوی سازمان میراث فرهنگی بلامانع است .

 

4-6-3- حرایم درجه 1 و 2 ارگ و ضوابط مربوطه :

علاوه بر عرصه های شناسایی شده در سطح شهر که ترتیب 1000 هکتار را شامل می شود ، 720 هکتار آن مربوط به چمن سلطانیه است ( جدول 104 بخشی از اراضی شهری نیز به حرایم درجه 1 و 2 آثار تاریخی باستانی اختصاص دارد که ضوابط آن به شرح زیر است :

-        چنانکه در حین عملیات عمرانی یا کشاورزی به نوع آثار و شواهد تاریخی برخورد شود ، سازمان میراث فرهنگی قانوناً حق دارد که در جریان قرار گرفته و تصمیمات مقتضی را اتخاذ نماید .

-        نصب هر گونه نرده ، کاشت درختان در خیابانهای واقع در اطراف محدوده عرصه A (ارگ حکومتی) که دید ناظر پیاده را به درون ارگ و بناهای آن کور نماید، ممنوع است.

-        مسدود کردن کوچه های بن باز و کور کردن زوایای دید بطرف عرصه A و بناهای شاخص مانند مقبره الجاتیو ، ملاحسن کاشی و چلبی اوغلی ممنوع است .

-        تبدیل خیابانهای اطراف به خیابانهای شریانی و عبور وسایل سنگین از آنها ممنوع است.

 

4-6-4- ضوابط معمارانه در حرایم درجه 1 و2 ارگ :

الف) حداکثر تعداد طبقات در محدوده حریم درجه 1 ارگ ، 2 طبقه با حداکثر ارتفاع 5/7 متر و در محدوده حریم درجه 2 ارگ 2 طبقه با حداکثر 5/10 متر ارتفاع اعلام می گردد.

ب) طرحهای معماری از نظر موقعیت استقرار و حجم قابل ساخت و مصالح ، در هماهنگی با معماری بومی منطقه ساخته شود . سایر ضوابط عرصه در این حرایم نیز لازم الاجرا است .

 

4-6-5- حریم دید و منظر و ضوابط آن :

در شهر سلطانیه به لحاظ اهمیت عناوین گنبد سلطانیه ( بزرگترین مبنای آجری خشتی با ارتفاع 5/48 متر ) ضوابط خاصی تحت عنوان دید و منظر جهت رعایت عظمت و اهمیت این بنا در نظر گرفته شده است که با عنوان حریم دید و منظر در نقشه سازمان میراث فرهنگی آمده است . در این محدوده ، فعالیتهای عمرانی و ساماندهی کالبدی باید با نظارت و تصویب سازمان میراث فرهنگی و گردشگری باشد .

 

 

جدول (3-25) مساحت عرصه ها و حرایم شهر سلطانیه

مأخذ : محاسبات نگارنده بر اساس نقشه عرصه و حرایم سازمان میراث فرهنگی

 

4-7- نقدی بر طرح های شهری پیشین شهر سلطانیه

در این نوشته برای نقد طرح های شهری [6] سلطانیه از روش الکساندر – فالودی [7] استفاده شد که شامل 5 معیار به قرار زیر است .

 

 

 

 

1.      تبعیت (Conformity) :  تا چه میزان تصمیمات عملیاتی و اجرایی ، نتایج واقعی و اثرات ، از اهداف کلان ، و نیز به همان ترتیب اجرایی ، از مقاصد و دستورات منعکس شده در سیاست ها و برنامه ها تبعیت نموده است .

2.      استفاده (Utilization ) : بر اساس این رویکرد ، چنانچه طرح مورد استفاده قرار نگرفته باشد ، فوراً امتیاز منفی نمی گیرد ، بلکه علل عدم تبعیت جستجو می شود .

3.      روند عقلایی (Rational process ) : خواه برنامه اجرا شود خواه نه ، ارزیابی می شود روند عقلایی به معنای برخی هنجارها و ارزشها در فرایند و شیوه برنامه ریزی می باشد که شامل موارد زیر می شود .

-        جامعیت (Completeness) : جمع آوری و استفاده منطقی از کلیه داده ها و اطلاعات موجود و نیز جستجو برای گزینه های مناسب ، ارزیابی هر یک از گزینه ها و انتخاب گزینه برتر .

-        یکنواختی و انسجام (Consistency) : یکنواختی منطقی در استفاده از داده ها ، در تحلیل ، سنتز ، استراتژیها ، نتیجه گیریها ، پیشنهادات و اتخاذ و اجرای استراتژیهای پیشنهادی می باشد . آیا پیشنهادات برنامه با اهداف کلان ، اهداف اجرایی و تحلیل های آن همخوانی دارد .

-        مشارکت (Participation) : به معنای مشارکت در توسعه برنامه و تصمیمات مهم از جانب گروههای تأثیر پذیر ( ذی نفع ) می باشد .

4.      بهینگی از قبل (Optimality exante) : آیا می توان استراتژیها و یا مسیر اقدامات پیشنهادی برنامه تحت ارزیابی را در چارچوب شرایط تصمیم گیری بهینه دانست . تعیین بهینگی شامل : بررسی رابطه میان هدف و اجرا می شود . این در واقع به معنای پنداشت برنامه ریز از هدف و عمل ، قبل از به اجرا در آمدن برنامه است .

5.      بهینگی بعد از عمل : آیا استراتژیها و یا مسیر اقدامات پیشنهادی برنامه تحت ارزیابی از دیدگاه تحلیل وضعیت کنونی ، و در واقع بهینه می باشد.

 

جدول ( 3-26) نقد طرح های شهری اجرا شده در شهر سلطانیه با استفاده از روش الکساندر – فالودی



1 - حمداله مستوفی ،نزهه القوب ،به کوشش محمد دبیرسیاقی،بنگاه ترجمه ونشر،ص 59

1  - روانگرایی به حالتی از خاک گفته میشود که هنگام وقوع زمین لرزه در مناطقی با ساختار خاک دانه ای سست و اشباع ، آب فشار منفذی بالا رفته و این افزایش فشار باعث کاهش و یا حتی از دست رفتن مقاومت خاک می گردد در این حالت خاک مانند یک مایع با لزوجت بالا عمل می نماید که این حالت را روانگرایی می نامند .

1 - اشتوکلین در سال 1354 ذخایر آهن کوههای سلطانیه را 2 میلیون تن بر آورده کرده است .

1 - قابلیت اراضی ، مؤسسۀ تحقیقات خاک ، 1364

1 - طرح جامع شهر سلطانیه ، مهندسین مشاور مآب ، 1387

ویژگیهایی چون سال ، ماه ، روز ، ساعت و طول ، عرض و عمق زلزله شهر سلطانیه به ترتیب ارائه شده است :

YEAR  MO      DA     ORIG  TIME     LAT    LONG  DEP MAGNITUDE

 1990   12       27        132657.11       36.54   48.91   10 4.70            mb GS

مأخذ : سایت های ژئوفیزیک دانشگاه تهران ، تاریخ دریافت اطلاعات از سایت : یکشنبه ، 7 اکتبر 2007  ساعت : 10:05

Irsc.ut.ac.ir

Neic.usgs.gov

 

1- نقشه های پیشنهادی 5 طرح مورد ارزیابی شهر سلطانیه در پیوست این نوشتار وجود دارد . همچنین طرح ششم ( طرح جامع شهر سلطانیه ) هم اکنون توسط مهندسین مشاور مآب در دست تهیه می باشد .

2- مرادی مسیحی ، واراز ، برنامه ریزی استراتژیک و کاربرد آن در شهرسازی ایران : نمونه موردی کلان شهر تهران ؛ تهران : انتشارات پردازش و برنامه ریزی شهری ، 1384 ، صص 225- 228

+ نوشته شده در  دوشنبه ۱۳۸۹/۰۱/۰۹ساعت 13:32  توسط جلال نوروزی |